 |
|
| psychologuczelniewspółpracalinkimedia |
|
|
6-etapowy model zmian
Prawie 20 lat temu znanych badaczy choroby alkoholowej, C. C. DiClemente i J. O. Prochaska, którzy stworzyli 6-etapowy model pomagający specjalistom zrozumieć osoby uzależnione i pomóc zmotywować je do zmiany. Model ten został oparty nie na abstrakcyjnych teoriach, lecz na obserwacjach pacjentów dotyczących zmian zachowań związanych z paleniem, piciem czy zaburzeniami odżywiania. Wyodrębnione przez nich zmiany, to: - faza pre-kontemplacyjna (precontemplation), - faza rozważań (contemplation), - postanowienie (determination), - faza działania (action), - faza konsekwencji (maintenance), - zakończenie (termination). Zrozumienie przez specjalistę, na ile osoba jest gotowa do zmiany (zaprzestania picia) poprzez zapoznanie się z powyższymi etapami pomaga dobrać najlepszy sposób leczenia oraz umocnić motywację do utrzymania trzeźwości. Faza Pre-kontemplacyjna Na tym etapie chory nawet nie zastanawia się nad zmianą zachowań związanych z piciem. Uważa, że nie stanowią one żadnego problemu, bądź oskarża innych o jego wyolbrzymianie. Powody, dla których osoba przebywa w tej fazie dr DiClemente określił jako „4xR” („The Four Rs”), czyli mogą to być: - opór (reluctance) – z braku wiedzy na temat własnego problemu (niezauważanie go, brak wglądu, wyparcie etc.) bądź z niechęci do jakiegokolwiek działania osoby nie chcą rozpatrywać swojego zachowania, ani tym bardziej zastanawiać się nad możliwością zmiany. W rzeczywistości problem ten nie jest dostrzegany; - bunt (rebellion) – osoby takie inwestują wiele energii w zachowania związane z piciem i zdobywaniem alkoholu. Uważają, że picie jest ich suwerenną decyzją, a zatem nikt nie ma prawa się w to mieszać. Osoby takie nie chcą, by ktoś mówił im, co mają robić; - rezygnacja (resignation) – osoby takie zarzuciły nadzieję na zmianę i czują się przytłoczone problemem picia. Niektórzy w tej fazie mają za sobą wiele prób zaprzestania spożywania alkoholu. - racjonalizacja (rationalization) – osoby, które racjonalizują swój problem mają gotową odpowiedź na wszelkie pytania związane ze spożywaniem alkoholu: dlaczego ich picie nie jest problemem czy dlaczego inni mają problem, ale ich choroba alkoholowa nie dotyka. Faza Rozważań W tej fazie chorzy akceptują fakt, że mogą mieć problem alkoholowy i rozważają możliwość zmiany własnych zachowań związanych z piciem. Jednakże są także bardzo ambiwalentni i stosują różne uniki; rozważania jeszcze do niczego ich nie zobowiązują, nie są równoznaczne z podjęciem decyzji o zmianie. Wprawdzie chętnie poznają fakty dotyczące choroby alkoholowej – jej przebiegu, skutków czy sposobów leczenia; zdają sobie sprawę z problemów, które powoduje, wiedzą, dlaczego nadmierne picie jest szkodliwe… Ale pomimo całej tej wiedzy – ciągle wahają się z podjęciem decyzji, by to zmienić. Dlatego w tej fazie specjalista powinien pomóc przeprowadzić analizę wszelkich „za” i „przeciw” zarówno picia, jak i „+” i „-” związanych ze zmianą tego zachowania. Wspólnie powinni się zastanowić nad poprzednimi próbami ograniczenia picia, zwłaszcza nad przyczynami, które sprawiły, iż próby te się nie powiodły. Postanowienie – zobowiązanie do działania To właśnie podjęcie decyzji o zaprzestaniu picia jest cechą charakterystyczną tego etapu. Przeciwstawianie wszelkich „za” i „przeciw”, analizowanie ryzyka porażki i prawdopodobieństwa osiągnięcia celu, w końcu przynosi efekty w postaci decyzji na „tak”. Nie wszystkie wątpliwości zostały rozwiane, jednakże wahanie nie stanowi już niepokonanej bariery dla zmian. Większość osób na tym etapie decyduje się na zaprzestanie picia już w niedalekiej przyszłości i wydaje się, iż rzeczywiście są gotowe na przejście od słów do czynów. W tej fazie na równi z determinacją ważne jest podjęcie przygotowań do działania, dlatego następnym krokiem jest stworzenie realnego do wykonania planu działania; sama decyzja o zmianie nie podparta odpowiednim przygotowaniem (plan, schematy działania czy podtrzymywanie motywacji) jest krucha i może szybko stać się kolejnym niepowodzeniem. Specjalista pomaga więc podtrzymać motywację – wraz z chorym oszacowuje stopień trudności zrywania z nałogiem (subiektywne odczucie chorego dotyczące nieprzyjemnego dysonansu: potrzeba picia vs. potrzeba pozostania w trzeźwości), przewiduje problemy i zagrożenia „misji”, dostarcza wzorców działania w określonych sytuacjach (np. odmawianie spożywania alkoholu w pijącym towarzystwie) oraz pomaga rozwiązywać bieżące problemy związane z leczeniem. Faza Działania – wdrażanie planu w życie Zazwyczaj w tej fazie dochodzi do publicznego zobowiązania się do nie spożywania alkoholu, aby potwierdzić swoją chęć i gotowość do zmiany na „zewnątrz” (poza własnymi przemyśleniami i kontaktami ze specjalistą, w gronie najbliższych, przyjaciół oraz dalszego otoczenia). Ponadto osoba zaczyna korzystać z określonych form pomocy medycznej (np. ambulatoryjnej), psychologicznej (terapia indywidualna, stowarzyszenia AA etc.), a także oczekuje pomocy od swojego bliższego oraz dalszego otoczenia. Takie publiczne oświadczenie swojej decyzji nie tylko pomaga w uzyskaniu wymienionych powyżej form pomocy (zwłaszcza ze strony najbliższych), ale stwarza psychologiczną barierę przed piciem (chory chce być postrzegany jako osoba konsekwentna) oraz pewnego rodzaju zewnętrzną kontrolę; kiedy inni wspierają chorego w walce z nałogiem, czasem przypominając o danej obietnicy – ułatwia to choremu kontrolę własnego zachowania, pomaga zachować motywację do zmiany oraz daje poczucie bycia zrozumianym i ciągle wspieranym. A jeśli zdarzają się tacy, którzy wątpią w powodzenie działań chorego – pozostawianie w trzeźwości daje choremu pewien rodzaj satysfakcji i staje się źródłem podwyższonej samooceny („i tak mi się uda, nawet jeśli we mnie nie wierzysz”). Kiedy osoba widzi pozytywne zmiany i doświadcza dobroczynnych skutków trzeźwości – pozytywne emocje stają się motywatorem do dalszej walki. Wiele rzeczy, które alkohol niegdyś zabrał (nadzieja, wiara i pewność siebie), zostaje odzyskanych i stają się dodatkowym bodźcem do kontynuowania zmian na lepsze. Konsekwencja zachowania a nawroty Etap działania zazwyczaj trwa od 3 do 6 miesięcy. Wszelkie dokonywane w tym czasie zmiany wymagają tworzenia nowych wzorców działania, natomiast prawdziwym testem skuteczności leczenia jest rzeczywista, długotrwała zmiana zachowań niepożądanych na wyuczone. I to właśnie te lata po zaimplementowaniu zmian nazywane są fazą konsekwencji działania. Na tym etapie życie toczy się swoim rytmem bez incydentów związanych z alkoholem, a sam pociąg do picia staje się rzadki i traci na intensywności. Jednakże – ponieważ alkoholizm jest chorobą chroniczną – prawdopodobieństwo nawrotu zawsze istnieje. Jednostka może odczuwać tak duże pragnienie sięgnięcia po alkohol, iż w końcu mu ulega; czasami poluzowuje nieco samokontrolę, czasami intencjonalnie chce „sprawdzić” własną odporność. Jakkolwiek osoba taka jest świadoma, jak zapobiegać nawrotowi choroby; wie także, gdzie powinna się udać po wsparcie, kiedy będzie go potrzebować. Alkoholik, którego choroba nawraca, zwykle uczy się na własnych błędach. Doświadczenie to a następnie powrót do trzeźwości sprawia, iż chory staje się jeszcze bardziej zdeterminowany do zachowania trzeźwego umysłu. Zakończenie Ostatecznym celem zmian jest dojście do etapu, w którym alkoholik nie odczuwa już pociągu do alkoholu. Ma pewność, iż potrafi poradzić sobie z zachowaniem trzeźwości i nie obawia się nawrotu choroby. Gold, M., S. (2006). Stages of Change. PsychCentral |
| design by: agencja interaktywna thirtyfingers.com |